Buddyzm theravāda (wymowa — mniej więcej — „terawaada”), „doktryna Starszych”, jest szkołą buddyzmu, która czerpie swoje duchowe inspiracje z Tipiṭaki — kanonu pāḷijskiego. Są to według wielu uczonych i świeckich wyznawców najwcześniejsze zapiski nauczania Buddhy. Przez wiele stuleci theravāda była dominującą religią kontynentalnej Azji Południowo-Wschodniej (Tajlandia, Birma, Kambodża, Laos) i Sri Lanki. Dziś liczba wyznawców theravādy na świecie przekracza 100 milionów. Od kilku dekad theravāda zaczyna zakorzeniać się również na Zachodzie.
Many Buddhisms, One Dhamma-vinaya
Buddha — „Przebudzony” — nazwał założoną przez siebie ścieżkę duchową Dhamma-vinayą — „doktryną i dyscypliną”. Aby zapewnić strukturę społeczną sprzyjającą praktyce Dhamma-vinayi (lub w skrócie Dhammy [w sanskrycie: Dharmy]) i zabezpieczyć te nauki dla potomności, Buddha założył zakon bhikkhu (mnichów) i bhikkhuṇī (mniszek) — a więc Saṅghę (dosł. „wspólnotę”) — która po dziś dzień przekazuje nauki kolejnym pokoleniom — zarówno zakonników, jak i świeckich.
W miarę jak Dhamma rozprzestrzeniała się po Indiach po odejściu Buddhy, pojawiły się odmienne interpretacje pierwotnych nauk, które doprowadziły do rozłamu Saṅghi i wyłonienia się osiemnastu różnych stronnictw buddyzmu. Jedna z tych szkół dała w końcu początek reformatorskiemu ruchowi, który nazwał siebie Mahāyāną („Większy Wóz”) i nieco pejoratywnie określał inne szkoły mianem Hīnayāny („Mniejszy Wóz”). To, co dziś nazywamy theravādą, jest jedyną ocalałą spośród wczesnych szkół nie-mahāyānistycznych. Aby uniknąć oceniających terminów jak Hīnayāna i Mahāyāna, powszechnie sięga się dziś po bardziej neutralny język dla odróżnienia tych dwóch głównych gałęzi buddyzmu. Ponieważ historycznie theravāda zdominowała południową Azję, bywa określana mianem buddyzmu „południowego”, podczas gdy Mahāyāna, która wędrowała ku północy z Indii do Chin, Tybetu, Japonii i Korei, znana jest jako buddyzm „północny”.
Pāḷi: Język buddyzmu theravāda
Językiem kanonicznych tekstów theravādy jest pāḷijski (dosł. „tekst”), wywodzący się z dialektu języka środkowo-indo-aryjskiego, którym prawdopodobnie posługiwano się w centralnych Indiach za czasów Buddhy. Czcigodny Ānanda, kuzyn Buddhy i bliski towarzysz, powierzył pamięci Jego mowy (sutty) i w ten sposób stał się żywą skarbnicą tych nauk. Wkrótce po parinibbānie Buddhy (około 480 p.n.e.) pięciuset starszych mnichów — wraz z Ānandą — zebrało się, by wyrecytować i zweryfikować wszystkie kazania zasłyszane podczas czterdziestu pięciu lat nauczania. Większość z tych mów otwiera zdanie: „Evaṃ me sutaṃ.” — „Oto com usłyszał”.
Po odejściu Buddhy Jego nauki przekazywano ustnie wspólnocie zakonnej, zgodnie ze starą indyjską tradycją sięgającą długo przed czasy Buddhy. Do 250 roku p.n.e. Saṅgha systematycznie zebrała i uporządkowała te nauki w trzy „kosze”: Vinaya Piṭaka („kosz dyscypliny” — teksty dotyczące reguł i zwyczajów Saṅghi), Sutta Piṭaka („kosz rozpraw” — mowy i wypowiedzi Buddhy oraz Jego bliskich uczniów) i Abhidhamma Piṭaka („kosz szczególnej/wyższej doktryny” — szczegółowe psycho-filozoficzne analizy Dhammy). Razem tworzą one Tipiṭakę — „trzy kosze”. Przez wieki mnisi zaczęli opracowywać wyczerpujące komentarze do Tipiṭaki, które na początku piątego wieku n.e. zostały zestawione i przetłumaczone na język pāḷijski. Tipiṭaka wraz z tekstami post-kanonicznymi (komentarze, kroniki itd.) tworzy kompletny zbiór klasycznej literatury theravādy.
Pierwotnie pāḷijski był językiem mówionym — pozbawionym alfabetu. Około 100 p.n.e. Tipiṭaka została po raz pierwszy spisana przez lankijskich mnichów, którzy utrwalili słowa kanonu na liściach palmowych w postaci wczesnego pisma brāhmī. Od tego czasu dokonano transliteracji tekstów Tipiṭaki na wiele różnych alfabetów (devanāgarī, tajski, birmański, romański, cyrylica — by wymienić tylko kilka). Choć angielskich tłumaczeń najpopularniejszych tekstów Tipiṭaki nie brakuje, wielu uczniów theravādy odkrywa, że nauka pāḷijskiego — nawet pobieżna — wspaniale pogłębia ich rozumienie nauk Buddhy i pozwala je lepiej docenić.
Nikt nie może udowodnić, że Tipiṭaka zawiera choćby jedno słowo wypowiedziane przez historycznego Buddhę. Praktykujący buddyści nigdy nie widzieli w tym problemu. W przeciwieństwie do świętych pism wielu wielkich religii świata, Tipiṭaka nie jest uważana za dobrą nowinę ani bezdyskusyjne świadectwo boskiej prawdy — objawionej przez proroka i przyjmowanej wyłącznie na wiarę. Zamiast tego jej nauczanie przeznaczone jest do samodzielnej oceny, do przełożenia na własną praktykę — tak, aby każdy mógł osobiście sprawdzić, czy rzeczywiście przynosi obiecane owoce. To, co liczy się najbardziej, to prawda, którą przywołują słowa Tipiṭaki, a nie one same. Mimo to uczeni będą kontynuować debaty na temat autorstwa poszczególnych fragmentów Tipiṭaki, a ona będzie nadal cicho służyć — jak przez stulecia — jako niezastąpiony przewodnik dla milionów wyznawców w dążeniu do Przebudzenia.